Wù Giraya Cee!
4
Racontons les Contes!
en langue mamara
Atélier Ɲɔnɔ !((%-!((^

Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Wù Giraya Cee!
4
Racontons les Contes!
en langue mamara
Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Piimu pʼa ye giraya ye ka ge, pee pu wa mɛ :
Singali Jara, Karaba Damɛlɛ,
Ɲaza Damɛlɛ, Jara Pɔli Damɛlɛ,
Tɛnzaŋa Kɔnɛ, Koninba Kulubali,
Yagɛrɛ Dawu, Ɲacɛmɛ Tarawele,
Numuza Kɔnɛ, Nɛgɛdugu Sanɔgɔ
DNAFLA wʼa koro kan Ž mu, na wʼa ye giraya ye kani wʼa yeege.

Dodugi-sagana
Nɛ wa ye kafinɛyɛ ye taha Shoobɛ na. Shoobɛ ya se na yara ta wu sefee mu. Tuun we\mu ni wʼa se ge, shinma wu bi ɲɛhɛ, a shinma wu xɔ. Niiyɛ yi bi ɲɛhɛ, a niiyɛ yi xhɔ. Dubyaa pee, sikaa pee, pee bɛɛri ya xɔ. Yani Shoobɛ wu lɛ ge, a wu to ni wu nu wu di xhu. A Shoobɛ di ganha, na kanha kanna fyɛngɛ ki. A wu faa tuugo lɔ, faa wu ya taan wu na wɛ. A wu jé gbeeshinnɛ ni, lee bɛ ya taan wu na wɛ. Shoobɛ ya peŋɛɛ bɛ le, lee la shishiin ya taan wu na wɛ. A wu dodugi-sagana lɔ. Caŋa caŋa, Shoobɛ na shɛ dun tugi na pa gan wu xhuu mu.
Caŋa ka, a sige shɛn wa di ba doro wu tàan na jo: «Kanhama ya xhuli wa ni, wee di ya da soro wɛ. Da bɛ ya xhuli wa ni, wee bɛ di ya kanhama soro wɛ.» A Shoobɛ di yere na wu wii, na wii, fo na shɛ wu pye wʼa piin. Kee caŋa ki ɲimuguro, lee kanunɔ le, fo na shɛ cewuu li círi. Caŋa ka, sige shɛn wu ba yere wu tàan na jo: «Shoobɛ, mu ya kanha niɲaa dɛ!»
A Shoobɛ di jo: «Pee ɲɛ jomɔ wɛ.» «Nɛ bu kabyaa kan mu mu, li na xhu mu ni ya?» A Shoobɛ di jo: «Mm, li na xhu nɛ ni.» A sige shɛn wu wyeboo kɔn kan wu mu na jo: «Shɛ le taha wuu, ma kanhama pʼa xɔ niɲaa. Ga ma ganha ga foro kasɔɔwaaga ni wɛ dɛ!» A Shoobɛ di shɛ wɛrɛ ti taha wuu, a naafuu di jé puga ki ni. A Shoobɛ di cèe taanri leŋɛ, na nɔhɔpiire ta fo na ɲɛhɛ.
Ɲuŋmɔhɔ kʼa pa jé ge, a Shoobɛ kadaan li Kilɛ-nɔhɔ kasɔrɔgɔ ki do. A Shoobɛ di ba pya wa niinɛ yeege kee kasɔɔwaaga ki ni. A wu guruŋɔ to, na yìri na wu sagalee li ta lʼa yereŋɛ wu tàan. Yani cewuu li círi ge, a li bye kanna wa wʼa na le naafuu wu na. Niiyɛ yi yoo, sikaa pu yoo, dubyaa pu yoo, shinma wu yoo, a yi bɛɛri di xhɔ feefee. A wu cèe taanri wu bɛɛri di foro. A Shoobɛ di guri wu dodugi-sagana li lɔ. ◇
Naŋaɲɔ
Cee wa wu bye wu mɛgɛ na ɲɛ Naŋaɲɔ. Wu bi sii ɲɔ ba wɔrɔ ɲɛ wɛ. A Naŋaɲɔ di jo na wee wa nɔɔperege ná feni wɛ. Ná bɛɛri bu shɛ wu feni, wʼa susonɔ tun na li shɛ wu pyɛgi nɔɔperege bu da wu na. A fiige ki namaa bɛɛri di shɛ wu feni, a wu pu bɛɛri she na nɔɔpereye yi wa pu na. Naŋaɲɔ bi sii ɲɔ koyi, ga na bye ná baa.
A wu bye wà, na pye wà, fo caŋa ka, a Fi di ba wuyɛ ɲɛri na pye nazaana, na ba wu feni na wu pye wee shɔ. A Naŋaɲɔ di susonɔ tun na li shɛ wu cere ti wii. A susonɔ di ba Naŋaɲɔ pye na we ná we ya ɲɔ, na nɔɔperege wa wu na wɛ.
A cee wu wu yeeye gbegele, na daha na wu feni. A pii ganha na se, na se fo sige tatɔɔngɔ ni. A Naŋaɲɔ di ba wu poo wu yege na: «Wèe sanha dɛɛŋɛ kanha na-ɛ ya?» A ná wu tiye ya shɛ, na jo na wà pee kulo wa. A pii ganha na se, na se, na se, ba pʼa shɛ nɔ tiye yi na wɛ, a ná wu jo: «Na shɔ, na sige di shɛ yaara ni.»
A cee wu diin na ba Figbɔɔ la ɲa li na ma wu mu. A wu fya, na ganha na wu to ni wu nu yiri. A Fi wu jo: «Naŋaɲɔ, nʼa da mu jɔ! Mu ya sipya ɲa nɔɔperege baa ya?» A Naŋaɲɔ di mii su na su. A pu pun wu baa kari fo sige ki ni, na shɛ Fi wu ɲuŋɔ ja. A Naŋaɲɔ di ba kanha ni, na gbaga jé ná watii mu.
Lee lʼa pushaa pye pu ya namaa shɔɔnri nige nɔɔpereye wuu na wɛ. ◇
Kudun ni Kazanga
Kudun ni Kazanga ki bye naɲìinɛɛ. Tuun bɛɛri ni pu ma ɲaari shizhan. Yakoyo ni pu bi ma ɲaari. Yee ya li cɛ na Kudun ɲii ya doroo ɲiŋɛ yara tàan wɛ. Wu bu kemu ɲa, wʼa kee lɔ jɔ. Kee zɔguuŋɔ ke ɲɛ Kudun ni. Jaha lee wa yá Kazanga na.
Caŋa ka, a Kazanga di wu pye: «Kudun, zɔ nigin ɲɛ mu ni, lee ya ɲɔ wɛ. Mu bu yaaga bɛɛri ɲa ɲiŋɛ na, fomu bu kee lɔ jɔ. Nʼa da yi jo ma mu, ma ya lee ɲɔ yaha wɛ, ma na gori ka tajɔgɔ ni caŋa ka dɛ!» A Kudun di jo: «Niɲaa kadugo na, nʼa da yaaga lɔ nige ɲiŋɛ na di jɔ wɛ.»
Pu ɲara li funŋɔ ni, a pii ba shɛ nɔhɔpiire ta tʼa kabeeŋɛ le ŋmɛhɛnɛ na caŋa ka. A Kazanga di doro. Ba Kudun ya pa ɲii taha kee kabeeŋɛ ki na wɛ, na ki lɔ jɔ. Wu ba gaaŋi mii li na wu kile. A wu jo: «Naɲii Kazanga! fo mu bu ba nɛ tɛgɛ naha dɛ!.» A Kazanga di jo: «Na shɛ mu tɛgɛ ɲaha kaa na wɛ?» «Aa! Nʼa kori naha dɛ!» «Ta lʼa mu fo? Ta nɛ yi jo mu mu wɛ? Ma yatɛnyɛ waha dɛ! Nʼa da já ma wolo ke ni wɛ. Nʼa kari puga.» A Kudun di keree bɛɛri pye, wu ya já wuyɛ wolo wɛ, a wu Kilɛ lɔ, na sinnɛ wa.
Yakoŋɔ kʼa pa nɔ ge, a nɔhɔpiire ti ba ti ŋmɛhɛnɛ li wii, na ba Kudun ta wʼa co. A xuu wu bɛɛri di bye tunmɔ: «Wèe sige kʼa taan, sige kʼa taan…!» A pii Kudun co, na wu gbo, na wu fɔ, na wu shɔhɔ. Ɲiga kʼa pa mugi ge, a pii puyɛ pinnɛ wu ɲuŋɔ ni, na wu xa.
Nʼa ki ta xuu wekɛ ni ge, wà nʼa ki yaha. ◇
Sige Yaŋmuyɔ Tɔ
Sige yaŋmuyɔ yi bi tɔ wa le. Wa puga shɛn bu xhu, pu bɛɛri na shɛ puyɛ pinnɛ wà. A Shɛn nu di ba xhu, a pu bɛɛri di shɛ Kotugoo ni Shaalaa ɲaha kɔn wà. Ba Shaalaa yʼa pa ma wɛ, na ba Kotugoo ta pu na biriɲɛɛyɛ juuri, na doro pu ya yaaga jo wɛ. Ba pʼa pa nɔ kanha ki ni wɛ, na jo na pee ya pa Kotugoo ta pu na zhɛhɛni biritahaya ni. Lee ya pye ge, a pu bɛɛri logoo di yìri, na bɛri na Kotugoo sige.
A Xɔbe di shɛ Kotugoo sɔnmi na pu pye: «Yee bu bye yee di ya pa yi jogana cɛ wɛ, li da daan yee na-ɛ dɛ. Shaalaa ya shɛ yee mɛgɛ kyɛɛgi kanha ki ni.» Ba Kotugoo pʼa pa dɛɛŋɛ kanha ki na wɛ, a pu cii wu yogo shan le na: «Shɛn nu caxhugo, kee caŋa Shaalaa bi zhɛhɛni pu yɛ pu yɛ. Li bi ɲɛ nakaara ni, yi karaa pu ganhaa ki wii.» Ba lee ya pye wɛ, a shaalaa di ganha na pu ɲɔseeye kilee di daga pu ganhaa tɔ. Pʼa pa lee ta lee da já bye wɛ ge, a pii baa na gari sige ni. A lee di tɔ wu kyɛɛgi. ◇
Fuvugo ni Jasɔn
Fuvugo ni Jasɔn wu bye goo ni. A Fuvugo di ba shɛ Jasɔn kɛrɛyɛ ni. A pii faa wu pye na caŋa ki wɛrɛŋɛ. Ba yalige kʼa pa ba wɛ, a Jasɔn shɔ wu pu yiri tige ki nɔhɔ ni. A pii pu keye je, a Fuvugo di yìri na ma yalige ki mu: «Vuŋi…! Vuŋi…! Vuŋi…!» A Jasɔn di jo: «Naɲii! Ma ba ma talige ni dɛ, ma ganha ba yamɛhɛɛ suu wɛ. Kuri shɛ ma keye yi je.» A Fuvugo di guri. Yani ki pa ge, a Jasɔn di yalige ki bɛɛri li.
Caŋa ka, a Jasɔn bɛ di ba shɛ Fuvugo kɛrɛyɛ ni. Ba yalige kʼa pa ba wɛ, a Fuvugo di jo: «Jasɔn, wù shɛ wù keye yi je.» A Jasɔn di shɛ wu keye je, na ganha na sirani na ma: «Virico…! Virico…! Virico…!» A Fuvugo di jo: «Ee, naɲii! Kuri shɛ ma keye yi je, yʼa nɔrɔgɔ.» A Fuvugo bɛ di wu yaha wà, na yalige ki bɛɛri li.
Na da kee caŋa ki na, a Fuvugo ni Jasɔn wo goo wu gyɛɛgi. ◇
Fanhafɔɔ Dubya ni wu Ponɔ
Caŋa ka, fanhafɔɔ Dubyapɔrɔgɔ ni wu Ponɔ lʼa nakaara suri. A Ponɔ li jo: «Dubya, nɛ pɔrɔ mu na, nɛ kaa ya dan fanhafɔɔ wu ni.» A Dubya wu jo: «Ponɔ! Kafinɛyɛ mu ya jo mɛ, nɛ pɔrɔ mu na.» A Ponɔ li jo sanha na: «Ni li wa lere, fanhafɔɔ wu ba diin niɲaa, wù bɛɛri pu shɛ so wo wu sɛɛgɛ ki na.»
Ba fanhafɔɔ wʼa pa foro tiin wɛ, a Dubya di nɔ, na so wo sɛɛgɛ ki na. A pii tee pwɔ laha wa, a Dubya wu doro sinnɛ wu tàan. A Ponɔ li bɛ di yìri na dugi sɛɛgɛ ki na, na ganha na zhaa da soni. A pii pubiin lɔ na li kpɔn, a li baa foro. A Dubya wu yìri taha li na. Ba Ponɔ lʼa shɛ yere wɛ, a Dubya wu nɔ na jo: «Naɲii! Dii nɛ da mu pye wɛ?» A pii dun.
Lee lʼa Dubya ni Ponɔ pye pu ya bɛni wɛ. ◇
Kunŋɔ ni Jasɔn
Caŋa ka, Jasɔn ya nɔ Kunŋɔ na na jo: «Zhaanra wɛrɛ tayaaga ni nɛ pa, pʼa jo na ti nidaanra wa mu mu.» A Kunŋɔ di wu ɲɔ shɔ na: «Kaɲii dɛ! Nɛ wo wɛrɛ ti ya gaan sipii bɛɛri mu wɛ. Bani ma bu shii, nʼa da já na wuuro ti shɔ ma na nige wɛ. Ba wʼa yee jo wɛ, a Jasɔn di jo: «Nʼa da zhii wɛ.»
A Kunŋɔ di wɛrɛ ti yàa, na xuu wa kɔn Jasɔn tikunnɔ ni, na wɛrɛ ti le wà. Jasɔn fungaa da pɛlɛ, wu ɲɔsanga bɛ da pe. Ba yeye taanri ya toro wɛ, a wu shɛ sige yaŋmuyɔ yiri pinnɛ, na yi pye: «Nɛ wu ɲɛ yee fanhafɔɔ nimɛ. Lee bu bye lee ya taan wemu ni wɛ, wufɔɔ wu foro wù zhaanra le.» A Suu ni Cɛnri di jo: «Lee wa da da nɔ wèe na-ɛ sa, Xɔbe ni Kaafa na zii mu ɲii wolo wèe ni.» Ba Xɔbe ya foro wɛ, a Jasɔn di wu co wu ɲuwyeŋɛ na, na wu wá. A wu shɛ do na wu sɛrɛɛ kɛgi.
A Kaafa, ni Cɛnri, ni Suu ni, a yi bɛɛri di sii fya. Jasɔn ya ta da lee na wɛ, a wu gari Kunŋɔ bɛ feni na shɛ jo: «Kunŋɔ, muyɛ wʼa kori. Wù wuyɛ taanna wii, bani fanha nʼa zhaa.» Ba pʼa zhaanra ti le wɛ, a Kunŋɔ di keŋɛ taha wɛrɛ ti xuu wu na, na ti kile wolo. A ki xhɔ na Jasɔn fige lɔ wu kanige keŋɛ ke na, na wu sɛri. A Jasɔn di figi-figi fugba wu ni, na ba do caa lɔhɔ ni. Lee ya pye ge, a wu jo: «Fɛrɛmɛ wa naha dɛ! Nʼa da voro da se xuu wa shishiin ni nige wɛ.»
Lee lʼa Jasɔn pye lɔhɔ yaaga. ◇
Sika, Ponɔ, ni Kafaŋa Cepɛrɛnɛ
Caŋa ka, Sika, Ponɔ, ni Kafaŋa, yee yʼa shɛ caan na. Pʼa pu yɛriyɛ pɛrɛ xɔ ge, na jo: «Wù mɔbile lɔ wù kuri.» A mɔbile fɔɔ wu jo: «Yi bɛɛri pu fɛnhɛ mɔbile jé pɛrɛmɛ pu kan. A Sika di jo: «Fɛnhɛ wù lɔ, wemu ba shɛ nɔ wu tatigiŋɛ ni, wee na wu wo wu saraa.» A mɔbile fɔɔ wu jo: «Ayiwa! Yi jé.»
Tuun wemu ni pʼa koo li lɔ na laatɔɔngɔ paa ge, a Kafaŋa di jo na kee da digi. A mɔbile fɔɔ wu yere na jo: «Pa ni na wari wu ni.» A Kafaŋa di ki wo wu bɛɛri kan. A pii koo li lɔ, na laraga ka paa, na nɔ Sika wo tatigiŋɛ ki ni. A mɔbile fɔɔ wu yere na jo: «Ma bɛ wu pa ni ma wo wari wu ni. A Sika di purugutu, na gbee ni mɔbile fɔɔ wu wari wu ni. Ba lee ya pye wɛ, a mɔbile fɔɔ wu jo: «Dii wèe di da le pye wɛ?» A Ponɔ di wu ɲɔ shɔ na: «Nɛ wo yaaga wa yee ni wɛ, shɛ na yaha na kulo ni.» A pii yi pye mu. Mɔbile fɔɔ wʼa shɛ nɔ Ponɔ wo kulo li ni tuun wemu ni ge, a wu Ponɔ li puro na jo: «Mu kunni da zhɔ nɛ na wɛ.» A Ponɔ di jo: «Nɛ jo nɛ da mu wari wu kan-ɛ gɛ? Hun! wu we. Laha na ɲuŋɔ ni mʼa na wari wu sama tɛrɛŋɛ.» A mɔbile fɔɔ wu jo: «Na sige di wu kan ma mu.» Ba Ponɔ ya foro yere wɛ, a mɔbipaama wu mɔbile li pye: Vuu…! Vuu…! Vuu…! na gbee.
Na co wee tuun wu na, ba Sika ya mɔbile mujuu logo wɛ, wʼa baa gbee. Wu ma giin na pu na ba fòo li yege wee na. Ponɔ bu mɔbile ɲa lʼa ganha na fe li feni na yu: «Na wari wu sama kan! Na wari wu sama kan!» Kafaŋa bu mɔbile ɲa kʼa yere koo li niŋɛ ni, na da li na mɔbile fɔɔ wari ɲɛ kee na wɛ. ◇

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Racontons les Contes!
en langue mamara
Juin 1999 Deuxième Edition - 1600 exemplaires
Édité et publié par:
Le Centre de Traduction Minianka Ž
B.P. 19 KOUTIALA, Rép. du MALI
Impression:

#

#