Wù Giraya Cee!
3
Racontons les Contes!
en langue mamara
Atélier Ɲɔnɔ !((%-!((^

Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Wù Giraya Cee!
3
Racontons les Contes!
en langue mamara
Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Piimu pʼa ye giraya ye ka ge, pee pu wa mɛ :
Singali Jara, Karaba Damɛlɛ,
Ɲaza Damɛlɛ, Jara Pɔli Damɛlɛ,
Tɛnzaŋa Kɔnɛ, Koninba Kulubali,
Yagɛrɛ Dawu, Ɲacɛmɛ Tarawele,
Numuza Kɔnɛ, Nɛgɛdugu Sanɔgɔ
DNAFLA wʼa koro kan Ž mu, na wʼa ye giraya ye kani wʼa yeege.

Ɲaha kʼa Gboŋɔ Naŋa kɔn wɛ?
Gboŋɔ ka bye sige ni, ki ya ná jahari wɛ fo cee. Ba kʼa cee bɛɛri ɲa wɛ, kʼa wee jahari na wee fya. Wee cee wu na wá na mii suu na kanha kɔri.
A Lozona wa bɛ wo shɔ di ba shɛ caŋa ka sige ni, kajiiye tashaga ni, na shɛ ki ta ki na sekuuloo kuri. Ba kʼa wu ɲa wɛ, na wá na wu jahari. A cee wu guri na ganha na mii suu na gaaŋi kanha ni. Ba Xɔbere ya shɛ saha ni wu ni wɛ, na wu yege na ɲaha na wʼa mii suu wɛ? A wu jo na gboŋɔ kʼa wee niinɛ. A Xɔbere di jo: «Ɲiga na ma ba se, ta se ni kacerege ni, gboŋɔ ki baa shɛ foro na wá na ma mari, mʼa kacerege ki taga ki naŋa ki kɔn.»
Ɲimuguro ti na a cee wu kacerege ki lɔ na gaaŋi sige ki ni. Ba wʼa shɛ nɔ gboŋɔ ki xuu wu ni wɛ, na ki ta kʼa sogolo, na ɲaha ke le Kilɛ-parama ni. A wu beele kari na shɛ gboŋɔ ki naŋa cere. A gboŋɔ ki yìri na tafɛrɛ le na gaaŋi yaŋa ki funŋɔ ni.
Lee lʼa gboŋɔ pye naŋa baa sige yaaga. ◇
Kilɛ ni Zaginna
Zaginna ni Kilɛ wu bye see see naɲiinɛɛ. Caŋa ka, a Kilɛ nu di ba do na ya. A wɛrɛ ti bɛɛri di desɛ wu ni. A ceefee di Kilɛ pye na ɲuŋmɔhɔ luu yɛ nigin lʼa da já celɛ wu cuuŋɔ. Mii luu di da da le kpanfinnɛ le na wɛ? A pii jo na Zaginna yɛ nigin wu da já lee ta. A Kilɛ di shɛ Zaginna mu: «Keni Naɲii Zaginna. Wèe nu wʼa yá, pii yu na ɲuŋmɔhɔ luu yɛ lʼa da já wu cuuŋɔ. Mu yɛ nigin wʼa da já lee ta.» A Zaginna di jo: «Ni lʼa da lee yɛ na, wèe nu wu na zhɔ. Luu li le, paa shɛ ni li ni.» Ba Kilɛ nu wʼa luu li li wɛ taapile ni a wu juuŋɔ.
A Zaginna bɛ nu di ba do na yá. A pii wu pye na kpanga zanha yɛ kʼa da já celɛ wu cuuŋɔ. A Zaginna di baa shɛ yi ɲaha jo Kilɛ mu. A Kilɛ di jo: «Kpanga zanya yɛ la? Cari mayɛ na, yani mu wu nɔ puga ge, nʼa da zangbɔhɔ shan.» A Zaginna fundanga wo di guri. A Kilɛ wu wɔ munimuni, ga zanha di ya pa wɛ. A Zaginna di guri shɛ sanha Kilɛ mu, taanri wuu li ni a Kilɛ wu wɔ na lee pye zanha baa kafeegboo. A Zaginna nu wu xhu.
Na co kee caŋa ki na, a pu naɲɛɛgɛ ki gyɛɛgi. A Zaginna di gaa na wee da Kilɛ wii nige wɛ. Na li shɛ na Kilɛ ɲɛ gara, na sipii ya yaa pʼa soni wu na. Lee lʼa Zaginna ɲuŋɔ sogi. ◇
Cirimɛ
Ná wa wu bye ni cèe shuun ni. Pya nigin ɲɛ ceshiimɛ wu mu. Taanri di ɲɛ shuun wo wu mu. A cee wu ba xhu na wu poro wu yaha, porofɔɔ wu mɛgɛ di ɲɛ Naŋaɲɔ. A wu nu Ɲiizhɔ wu ganha na Naŋaɲɔ kana.
Ba xhupoo ya mii su wɛ, pʼa wu ɲɛ shan kapyeŋɛɛ ɲuŋɔ ni: «Yɛjii la, Naŋaɲɔ wi` shinma suu la, Naŋaɲɔ wi` fajii la, Naŋaɲɔ wi` kajiishaa bu yìri, Naŋaɲɔ sanha. Yalige bu be, pʼa ki li na Naŋaɲɔ yaha.
A xuugo di ba wɛri wu na, a wu shɛ sige ni na shɛ Nitoodige ka ta kʼa sɛ, na ɲaaŋa, A wu fulo ki na, na yere ki nɔhɔ ni, na yogo ka cee na:
«Ta diri yɔgɔ yɔgɔ Nitoodanga
ta diri yɔgɔ yɔgɔ
di da ma li, di da ma li.
Cirimɛ yaliye
di da ma li.»
Nitoroŋɔ ki na digi wo ɲiŋɛ na, Naŋaɲɔ ma li fo na din, na guri jo:
«Ta duri lege lege
di da ma li, di da ma li.
Cirimɛ yaliye
di da ma li.»
Nitoroŋɔ ki na dugi. A Naŋaɲɔ di ganha na bɛlɛ na ma. A wu nu Ɲiizhɔ wu ba wu kpɔn caŋa ka, na wu yege na: «Ɲaha mu di wa li na bɛlɛ mɛ wɛ?» A Naŋaɲɔ di jo: «Nitoroŋɔ.» A wu nu Ɲiizhɔ di jo: «Toro ma shɛ ki sanha shɛ.» Ba pʼa shɛ nɔ ki na wɛ, a wu Naŋaɲɔ yege sanha na: «Dii mu keŋɛ di da nɔ ke na wɛ?» A Naŋaɲɔ di wu yogo cee. A Nitoroŋɔ ki digi, a wu nu Ɲiizhɔ wu dugi ki ni. A Naŋaɲɔ di dugi dugi yogo ki cee, a Nitoroŋɔ ki dugi ni wu ni, fo fugba wu ni. Wu ya já tigi nige wɛ. A shazhɛɛrɛ di so na wu fiinŋɛ. A wu ɲiɲaara di ba jé Naŋaɲɔ ni, a wu tigi tigi yoro li cee. A Nitoroŋɔ ki digi ni wu ni. Na co kee caŋa ki na, a wu ganha na Naŋaɲɔ deedee.
Lee lʼa sipii pye pu na cirimɛ deedee. ◇
Ŋmamaa
Cee wa wu bi kari sige ni na shɛ kajiiye sha, laa di ɲɛ wu mu. A zanha kafɛɛgɛ di yìri. A wu laa li se sige ki ni ŋmamaa. A zanha lɔhɔ di pu fɔ kari dugo ni. A lɔhɔshiin di pu ɲɔ sha na lɛ.
Caŋa ka, a pii jo na pu da zhɛ pu nu sha. A wa di bafɔgɔ taha, a wa di sicanhana kɔn. A pii foro na ganha na kulogoo ki ɲaari, na yogo ka cee na:
«Wemu wu wa wèe nu ge,
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!
Wu pa lɔhɔ kan wèe mu yoo.
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!»
Pu bu nɔ kulo bɛɛri ni, pulee nii na foro ni lɔhɔ ni na pu ɲuŋɔ círi. Wa bɛɛri bu nɔ ni wu lɔhɔ ni ŋmamaa pu na weefɔɔ yege na:
«Mii mu da wèe se wɛ.
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!»
Weefɔɔ na jo:
«Kanha ni nɛ da yee se yoo!
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!
Mu ɲɛ wèe nu wɛ.
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!»
Pee bɛɛri na doro nigin nigin, ŋmamaa pu nu wu da da pu ni wɛ. A celɛrɛ la di ba foro ni fashicuuro ta ni, na gbedɛgɛ lɔhɔ le ciiŋmaŋa ka ni. A pii lee bɛ yege sipii pu ɲii na. A celɛrɛ li jo:
«Sige ni nɛ da yee se yoo!
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!
A lɔhɔ di yee lɔ yoo.
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!»
A ŋmamaa pii jo:
«Mu wu ɲɛ wèe nu yoo.
Deŋi-deŋi! Deŋi-deŋi
pashawu deŋi-deŋi!»
A kulo li shiin pii celɛrɛ lɔ, na li wuu, na fajeye le li na. A pii di jo: «Di wa ma loko.» A pii di jo: «Di wa ma faje.» A pii di jo: «Di wa ma shishɔhɔmɔ.»
Wa pya ɲɛ wa wo wɛ. ◇
Xhupoo ni Kudun
Xhupoo wu bi gaaŋi cewuroshɔ talɔgɔ ni, na jiri Kudun na. A Xhupoo di jo: «Kudun, na torogo shɛ na cewuroshɔ wu talɔgɔ ni.» A Kudun di jo: «Naɲìi, lee wa kapii wɛ, ga fo mu bu kulushiifomɔ kan nɛ mu.» A Xhupoo di jo: «Nɛ na na wo wu wolo gan ma mu.» A Kudun di wee le na guri jo: «Fadevoŋɔ kan na mu.» A Xhupoo di jo: «Nɛ na na wogo ki wolo gan ma mu.» A Kudun di kee bɛ le na guri jo: «Ɲudofonɔ kan na mu.» A Xhupoo di lee bɛ kan wu mu. A Kudun di jo: «Nimɛ kunni yi bɛɛri wa ɲɔ, ga na funŋɔ kʼa kɛgi.» A Xhupoo di jo: «Yere di shɛ ciiŋmana tɛ daga ma nafii ɲɔ tɔ.» Ba lee ya pye wɛ, a Kudun di jo: «Wʼa se nimɛ.» Ba pʼa shɛ nɔ yafee pu kanha ki na wɛ, a cee wu ba pu shaari. A Kudun di wu yiri, na wuyɛ shɛ wu na, na wuyɛ pye naɲigbɔ. A cee wu Xhupoo wu she, na daha Kudun nɔhɔ ni. Yani pu shɛ sinnɛ ge, a Xhupoo di wu yogo le na:
«Keeke-kile-kileeke,
ma pa na kan na ɲudonɔ.
Nɛ bi ɲudonɔ shɔ mu kan,
lee na kashaa wa na ma
korokoro.
Nɛ bi fadeŋɛ shɔ mu kan,
lee na kashaa wa na ma
korokoro.
Nɛ bi kulushii shɔ mu kan,
lee na kashaa wa na ma
korokoro.»
Wu bu yaŋmuŋɔ kemu bɛɛri kaa jo, cee wu na jo na Kudun wu kee wolo kan. Lʼa pa nɔ ciiŋmana li na ge, a cee wu jo na Kudun wu lee bɛ wolo kan. Ba wʼa lee wolo wɛ, a fure di sɛri na cee wu bɛɛri nɔrɔgɔ. Lee ya pye ge, a Kudun la di wolo cee wu na. A Xhupoo di wu shɔ lɔ na gaaŋi, a Kudun di zhiige.
Kee shiige ki kʼa Kudun pye wu na fe cee ɲaha na mɛ. ◇
Sikapɛɛrɛ ni Kotunnɔ
Taashiinɛ ni Sikapɛɛrɛ ni Kotunnɔ wu bye naɲɛɛgɛ ni. Pu ɲɛ shizhan caŋa ni piige. Cekaanra bu bye Sikapɛɛrɛ mu, lʼa nɔhɔpiire pye tʼa shɛ yi jo Kotunnɔ ni wu puga shiin mu. Pee na pu wo dɛgɛ kan, na nɔhɔ shɛ ti ni. Ti bu bye ɲuxhuuro bɛ, pʼa shɛ ni ɲaaŋmɔhɔ ni jege ni. Pu bu bye kpɔn bɛ, pʼa shɛ pu daan na. Mu Sikapɛɛrɛ bɛ di wa na Kotugoo kaleŋɛɛ pi.
Caŋa ka, a Kotunnɔ di ba Sikapɛɛrɛ pye: «Naɲii Sikapɛɛrɛ, nʼa da ba shimyɛ pa kan ma mu, ma bɛ di da duri tiye ni ba nɛ ɲɛ wɛ.» A lee di daan Sikapɛɛrɛ ni xuuni. A li sira shɛ mɛ, na sira pa mɛ, na jo: «Sababu ya cɛrɛ wɛ, mu ya cɛ na nɛ bɛ naɲii wu ɲɛ ponɔ. Nʼa da zhɛ shimyɛ pa kan li bɛ mu.» Yee wo jo wu ya taan Kotunnɔ ni wɛ. A wu jo: «Ee! Sikapɛɛrɛ, ponɔ bu tidugunɔ ɲaha cɛ, nɛ Kotunnɔ na bye dii wɛ? Ponɔ wo naɲɛɛgɛ kʼa bi ni li ɲɔkpaan ni, li yogo bɛ di bi ni li ɲɔkpaan ni, lee bu bye ɲiŋɛ na, lee ya pɔrɔ dɛ! Wèe bu bɛn, nɛ Kotunnɔ na dugi tige ni. Kilɛ ganha bu ponɔ yaha li tidugunɔ ɲaha cɛ bada wɛ.» Ba lee ya pye wɛ, a wu shimyɛ pu kpɔn wo Sikapɛɛrɛ keŋɛ ni. Shimyɛrɛ lemu lʼa mara Sikapɛɛrɛ keŋɛ ki na ge, a Sikapɛɛrɛ di lee laala.
Lee lʼa Sikapɛɛrɛ pye li na duri titoyo, ni kasɔrɔyɔ na. ◇
Tiinshɔ
Le pure le mɛgɛ ki bye na Tiinshɔ. Caŋa caŋa wʼa lɔ na se sige ni kajiiye tashaga ni wu yɛ nigin. A wu puga shiin bɛɛri di wu yɛri kanha.
Ke caŋa ke, a zanha kafɛɛgɛ di sii Tiinshɔ ta, na wu kɔri leŋɛ pukoloŋɔ ka ni. A tuun wa di ba nɔ, a Sadoŋɔ di nɔ na: «U-hu! Kanha sipya nugo kʼa fòro naha!» A Tiinshɔ di yogo shan le na:
Nɛ to wʼa jo na nɛ ganha shɛ
sige ni wɛ.
Nɛ nu wʼa jo na nɛ ganha shɛ
sige ni wɛ.
Nɛ ɲahafɔɔ wʼa jo na nɛ ganha shɛ
sige ni wɛ.
Nɛ cuun wʼa jo na nɛ ganha shɛ
sige ni wɛ.
Na Sadoŋɔ ga na ta kʼa na xa
na yɛ nigin.»
A Sadoŋɔ di do na xhɔnhɔni na yu:
«U-hu! Tiinshɔ mʼa na pye di zhɛhɛ xhuu…!
U-hu1 Tiinshɔ mʼa na pye
di zhɛhɛ xhuu…!»
Kʼa xhɔnhɔ na kari fo taliige ni. A Tiinshɔ di ba Sadoŋɔ yaha lee na, na baa fo kanha. A Sadoŋɔ di ba fɔ wu ni na mii le na suu.
Lee lʼa li pye nɔhɔcɛrɛɛ sishee ya ɲɔ wu yɛ nigin wɛ. ◇

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Racontons les Contes!
en langue mamara
Juin 1999 Deuxième Edition - 1600 exemplaires
Édité et publié par:
Le Centre de Traduction Minianka Ž
B.P. 19 KOUTIALA, Rép. du MALI
Impression:

#

#