Wù Giraya Cee!
2
Racontons les Contes!
en langue mamara
Atélier Ɲɔnɔ !((%-!((^

Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Wù Giraya Cee!
2
Racontons les Contes!
en langue mamara
Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Piimu pʼa ye giraya ye ka ge, pee pu wa mɛ :
Singali Jara, Karaba Damɛlɛ,
Ɲaza Damɛlɛ, Jara Pɔli Damɛlɛ,
Tɛnzaŋa Kɔnɛ, Koninba Kulubali,
Yagɛrɛ Dawu, Ɲacɛmɛ Tarawele,
Numuza Kɔnɛ, Nɛgɛdugu Sanɔgɔ
DNAFLA wʼa koro kan Ž mu, na wʼa ye giraya ye kani wʼa yeege.

Sadoŋɔ ni Zhiga
Caŋa ka xuugo ya wɛri Xɔbere na, a li baa kaari Zhiga ka nɔhɔ ni na jo: «Ke Zhiga ke ɲimɛ ya taan dɛ!» A Zhiga ki jo: «Mu ya go nɛ ɲimɛ pʼa taan ge, mu ya nɛ ɲɛhɛ ya?» A Xɔbere di jo: «Pa di ma ɲɛhɛ.» A Zhiga ki kiyɛ kan Xɔbere mu lʼa ɲɛhɛ. A Xɔbere di jo: «Zhiga, mu ya taan dɛ! A Zhiga ki li pye: «Ta mu ya nɛ funŋɔ ɲa?» A Xɔbere di jo: «Ki shɛ na na di ki ɲa.» A Zhiga di ki funŋɔ mugi, ki bɛɛri ɲɛ wari, sanni, kuunnɔɔ, ni fàya. A Xɔbere di jé, na li ɲidaan woyo shɔɔnri, na gari puga.
Sadoŋɔ shɔ Sunbo di ba shɛ na lɔ Xɔbere kaban na yee yaŋmuyɔ yi ɲa, na fyaala kari wu poo Sadoŋɔ feni, na shɛ dunŋɔ lɔ na ki kpɔn, na jo: «Yìri, yìri ma bɛ di shɛ fàya ya sha, Xɔbere lʼa faya ni kuun kan li shɔ mu.»
A Sadoŋɔ di gɔn foro, na shɛ Xɔbere yege na: «Mii mu da ye ta wɛ? Na sanha shɛ!» A Xɔbere di Zhiga ki sanha shɛ wu na, na yi bɛɛri ɲaha jo wu mu. A Sadoŋɔ di baa kari Zhiga ki nɔhɔ ni, na wakaraa jo na: «Mu ɲimɛ pʼa taan Zhiga!» A Zhiga ki jo: «Na ɲɛhɛ!» A Sadoŋɔ di sira, na ki kɔn ɲɛhɛ, na guri jo na: «Mu ya taan.» A Zhiga ki wu pye: «Mu ya nɛ funŋɔ ɲɛhɛ ya?» A Sadoŋɔ di jo: «Fyaala ki shɛ na na.» A Zhiga di ki funŋɔ mugi, a Sadoŋɔ di jo: «Ki tɔ, ki tɔ, nʼa da mu tugo da se puga.» A Sadoŋɔ di gushaa migile, na ki ɲuŋɔ le Zhiga ki tàan. A Zhiga di ki kpɔn fɛri, na ki jɔhɔɔ yeege yaha kadugo yíri. A Xɔbere di ba kee kɔn na shɛ gan Sunbo mu. A Sunbo di kee xa. A Xɔbere ni li puga shiin di ganha na Sunbo la wo na:
«Sunbo, Sunbo, joŋɔ mu da xha,
ma poo Sadoŋɔ, joŋɔ mu da xha!» ◇
Ɲiizhaa shuun
Ná wa wu bye cèe shuun na ɲɛ wu mu. Pya bye nizhiimɛ wu mu, shuun wo wu ɲɛ pya baa. A pya baa wo wu keree bɛɛri pye wu ya pya ta wɛ. A wu funŋɔ di bɛn.
Caŋa ka, a wu ba shɛ mugoo tabulogo ni, na shɛ saha ni mugoo pile la ni, lee ya ɲɔ, na ɲɔ. A wu jo: «Aa, le mugoo pile le ya ɲɔ dɛ, kanna li ɲɛri pye pya na mu.» A mugoo pile li jo: «Šɔ, di bu bye pya ma mu, ma di sɔɔ na nijoyo yi bɛɛri na dɛ! Ga ma ga na mɛgɛ yiri mugoo pile, yʼa xɔ mɛ, ma da pya ta nige wɛ.» A cee wu sɔɔ, na gari ni mugoo pile li ni puga. Ba piige kʼa pa wɔ wɛ, a wu li taha wu kajaŋa na. Yani ɲiga ki mugi ge, a li ɲɛri pye pya. Kee piige kʼa pa wɔ ge, a wu jo: «Na nu, shɛ ni na ni yaara ni.» Ba pʼa foro kanha ki ni wɛ, a pya wu yere kagaan la tàan na jo: «Na nu, le kagaan le lɔ laha na ɲahagbaa na di doro.» A wu bye mu sa, wu bu nɔ kagaan bɛɛri na, wʼa yee ninuyɔ jo, fo na shɛ pu kuruŋɔ pa puga.
Caŋa ka, a nufɔɔ wu ba gari kulo ni, na wu yaha ɲiizhɔfɔɔ wu mu. Ba piige kʼa pa wɔ wɛ, a pya wu jo: «Na nu, shɛ ni na ni yaara ni.» Ba pʼa foro wɛ, pu bu nɔ kagaan bɛɛri na pya wu na jo wu lee lɔ laha wu koo ni. A lee di ganha na bi mu fo na shɛ ɲiizhɔfɔɔ wu luu yirege. A wu da mu na jo: «Nʼa da já mu wo kaɲɛhɛrɛ ti na wɛ dɛ! Ta mugoo pile bɛ mu wa wɛ? Nʼa da já nayɛ gbo ma wuu na wɛ. Wʼa yee jo ge, a pya wu ɲɛri pye mugoo pile. A wu fya, na baa pa yi ɲaha jo wu poo wu ɲii na, a na wu jo: «Ta nɛ mu pye jo mu ganha bu yi ɲaha jo wa ɲii na wɛ? A go ma na shiige!» Ba nufɔɔ wʼa yìri kulo li ni na pa wɛ, na ba fɔ pya wu ni, na wá na ɲinɛ fo na shɛ wuyɛ gbo.◇
Lozo Kamuu
Lozo kamuu wa wu bye kulo la ni. Wu bi xaɲɛhɛrɛ gbuu, ŋmɔhɔɔ niɲɛhɛŋɛɛ di ɲɛ wu mu. Wu bu shɛ caŋa caŋa sige ni, wʼa xaɲɛhɛrɛ gbo. Lee ya pa wɛri sige naŋayaaya na ge, a yi wu kaa jo shɛn ɲii na, na wu da ba sige yaŋmuyɔ yi shi xɔ. A shɛn di bye wu ba gaaŋi taɲaraga ni, wʼa wuyɛ pɔ na se.
Caŋa ka, a lozo siɲaariwo di ba shɛ saha ni wu ni tige ka nɔhɔ ni, na wu já, wu ya wu ta wɛ. A shɛn di fya, na wakaraa to wu na. A pii puyɛ puro fo na shɛ shɔn, na puyɛ tirigi-tɔrɔgi fo na shɛ caŋa ki xɔ.
A Xɔbere di ba shɛ foro pu na, na baa fulo pu na, na jo: «Ee, lozona we! Kii ŋmuɲɛhɛŋɛɛ kii bɛɛri na ɲɛ mu mu, a mu di shɛn yaha wu na da já ma na ya? Ta mu ya já ŋmuu la wolo, na wu yacɛrɛ su firi wɛ? Na wu puri, na wu laara ti wolo wɛ?» Ba Xɔbere ya yee jo wɛ, a lozona wu wu ŋmuu la kile wolo, na shɛn yacɛrɛ li shɔn, na wu gbo, na wu laara ti wolo. Ba wʼa pa ni shɛn wu xaara ti ni wɛ, na ti loolo kulo li shiin pu bɛɛri na. A wu wu cèe ni wu nɔhɔpiire yiri pinnɛ na pu pye: «Ni Xɔbe kaa bɛ wɛ, niɲaa nɛ bi da xhuu. Na co niɲaa na, wa bɛɛri ga Xɔbe xaara xa, Kilɛ wu weefɔɔ shi piinŋɛ.» A Xɔbe di bye lee kpuun li yafunŋɔ. ◇
Nɛ wa ye Kafinɛyɛ ye taha Dubyapoo ni Sadoŋɔ na
Ke caŋa Sadoŋɔ ya ɲaari kanha, ki ya yaaga li wɛ. A ki ba sinnɛ xɔdige ka tàan. A xuugo di ki sige ŋmunumɔ na. A Sadoŋɔ di yìri, na ɲaari fo na shɛ caŋa ɲii li to, yaaga ya ta wɛ. Kʼa shɛ fo kanha ki ɲɔ na. Kʼa cɛ na kee bu jé yalige baa, na nɔhɔpiire ti na baa na ki ɲuŋɔ círi, yaaga di wa kee mu wɛ. A Sadoŋɔ di guri, na baa fo kulo li ɲɔ na, na yaŋmuŋɔ ka ɲa laraga ni. A ki jo: «Ee, nɛ woyo yʼa ɲɔ niɲaa dɛ! Ɲiga di mugi ge, nɛ sanha yaaga le na ɲɔ ni wɛ! Yafiin wa da mu shɔ nɛ na wɛ!
A Dubyapoo di jo: «Na ɲɔ ki funŋɔ ki wii! Ganhaa juu wu wa ki ni wɛ? A Sadoŋɔ di jo: «Nigin yɛ ni nɛ ɲii wa.» A Dubyapoo di jo: «Nɛ na ganhaa kɛgi Sadoŋɔ tutɔnyɔ ni. Li sana wa nigin wekɛ ge, lee na gɛgi mu woyo ni nimɛ! Na sige wà! A Sadoŋɔ di ɲidaa kpɔn na sige funŋɔ shaa. ◇
Sadoŋɔ ni Sika Nufelɛgɛ
Sika Nufelɛgɛ ni ki nagoo pʼa yìri caan na. A zanha di pu kɔri leŋɛ Sadoŋɔ puga ni. Lee bi Sadoŋɔ ta ki sanha ba wɛ. Jɛri di bye, a Sadoŋɔ di baa nɔ, na Sika ni wu nagoo ta wà. A ki doro pu tàan ki ya yaaga jo ni pu ni wɛ. A Sika Nufelɛgɛ di ba jo: «Na ɲahafɔɔ Doŋɔ, nʼa pa ma mu ni na nagoo pu ni mʼa ba pu myɛ wo na mu. A Sadoŋɔ di kiyɛ pye kʼa fɔ, na diin, na ki ɲaha le puga ki funŋɔ ki ni. A Sika Nufelɛgɛ di ki nagoo ka ka na pu pye na pu foro pu da fe. A kiyɛ pyaa bɛ di foro taha pu na. A Sadoŋɔ di mɔ ki ya yaaga jo wɛ. A tuun wa di ba nɔ a ki ki keŋɛ yeege kadugo yíri na jo: «Pu keye le naha.» Kʼa mɔ ki da yaga ɲa wɛ ge, a ki ŋmahana ɲɛri na fɔ sikaa pu ni. A ki foro, na baa na paa, ki ya já sikaa pu ɲa wɛ. A ki guri na ba jé ki puga ni ki loyire ni.
Kaa ɲɛhɛ daan ma ni taangana bɛɛri na, ma ganha bu ɲaha wolo li ni wɛ. ◇
Zana ni Tobinyɛ
We ná we mɛgɛ ki bye Zana. Zana ni Tobinyɛ yi bye naɲɛɛgɛ ni. Wu bi yalige ni lɔhɔ kaan yi mu, na yi deedee xuuni. Pu bɛɛri ya li cɛ na Tobinyɛ ya yaxuyo bɛɛri xaa, ali sipixuyo bɛ.
Caŋa ka, a Zana naɲii di ba wu pye: «Mu ɲɛhɛ bye mu di le bɛɛri pi Tobinyɛ mu, mu ga xhu caŋa caŋa yi da mu xa.» Zana ya dà yee na wɛ, na wá na wu Tobinyɛ deedee sanha. A wu ganha na nuxuyo, kafaxhuyo ni xhuuxuyo shaa na ma na gaan yi mu. A wu naɲii wu ba ba sanha caŋa ka, na ba wu pye: «Nagɔ, go mu jo mu ya wa jomɔ nuri-i ya? Mu wa da ye Tobinyɛ ye yaha wa-ɛ ya? Mu ga xhu caŋa caŋa, yʼa da mu bɛ xa. Ma bye ma di ya dà yee na wɛ, ɲiga na shɛ sinnɛ faya yi ni, mʼa mayɛ pye kanna mʼa xu, di shɛ yi jo yi mu jo mu wʼa xu.»
Ba yee ya jo wɛ mu shiin lee ya pye. Ba kpɔn pʼa nɔ Tobinyɛ yi na wɛ, a yi yiyɛ pinnɛ. Ya wa na ɲinɛ yi deelevɔɔ wu xu wu na, ya di wa funŋɔ taan yi yalige da na niɲaa.
Tuun wemu ni yʼa yiyɛ ta Zana ɲuŋɔ ni ge, a ya di jo: «Ee, yi shi dɛ! Wèe da já Zana pye pu samaa shi-i dɛ! A ya bɛ di jo: «Ee, ta wu ya xu xɔ wɛ? Wù wu xa! Yafiin wa lee ni wɛ.» Zana nizinnɛgɛ ɲɛ na yi bɛɛri nuri. A wu funŋɔ di do wu naɲii wu wo yɛriyɛri-jomɔ pu na. Na Tobinyɛ yi yaha wee hohaho wu na, a yi ɲuŋɔfɔɔ wu sira na ba do Zana dodoŋɔ na, na kee di wu ɲìi wyɛhɛlɛ. Lee ya pye ge, a Zana di ki co ki katige na, na ki ɲuŋɔ ke terege ɲiŋɛ na fo na ki shiire bɛɛri muwogi. A Tobinyɛ yi saya di yiyɛ sha.
Na co kee caŋa ki na fo na pa nɔ niɲaa na, a tobinlɛyɛ bɛɛri ɲuyɔ di fiinŋɛ. Fitiriwali yakanga ki ɲɛ fàŋa, kee bu yɛrɛ wu funŋɔ na do ki kanvɔɔ na. ◇
Shɛn ni Lozona Fyaconɔ
Lozona wa wu bi tee na fyaa coni dugo ka ɲɔ na. Wu ba se fyaa pu tacoŋɔ ni, wʼa favige le. Wu bu shɛ nɔ lɔhɔ ki ɲɔ na, wʼa sogolo na jo: «Loŋi laŋi loŋifee, yi yaliye yi ye.» Wu bu yee jo xɔ, wʼa doguun já wo lɔhɔ ki ni. Fyaa pu na jɛnri na pa wu mu, wʼa wu ɲidaan wuu shɔɔnri na guri na ma kanha ni. Ba wʼa kari wɛ, Shɛn bɛ na nɔ sogolo lɔhɔ ki ɲɔ na. Fyaa pu na ba ɲuyɔ yeege, pu bu wu ɲa, pʼa fya wu ɲaha na. Shɛn da yaaga ta wɛ.
Caŋa ka, a Shɛn di ba shɛ lozona wu ta wʼa sogolo lɔhɔ ki ɲɔ na, na jo: «Kanha sipya, ɲaha mu di bi naha wɛ?» A lozona wu jo: «Fyaa nɛ zhaa.» A Shɛn di jo: «Mu bye mu di ya fyaa kan nɛ mu niɲaa wɛ, da mu gbo.» A lozona wu jo: «Shɛn, lee ɲɛ kapii wɛ. Shɛ fadeŋɛ lɔ le, mʼa ba di ba ma taanni fyaconɔ ni, lee na bɔrɔ fyakaan le na.» A Shɛn di gari na shɛ fadeɲɛgɛŋɛ ka le na pa lɔhɔ ki ɲɔ na. Ba wʼa pa nɔ wɛ, na lozona wu ta wʼa paa gbee na wu ŋmakuruyo yaha. A Shɛn loyire wo di ŋmaya yi lɔ le, na shɛ lara tahaya ni na lozona wu sige.
Lee lʼa shɛn pye wʼa kolo, na ɲɛgɛlɛ, na bye ni kabezhin-kuruyo ni. Lee lʼa lozona bɛ pye wu bɛ ya se sige ni ni favige ni wɛ. ◇
Kagereŋɛ bɛ na ɲɛ ni Ɲahazhɔ ni
Le ya pye xuugo yee. Sige yaŋmuyɔ ya daa na li wɛ. Caŋa ka, a Xɔbere di ba foro shɛ sige taɲaraga ni. Ba lʼa shɛ nɔ tahagbɔhɔ ka na wɛ, na Kagereŋɛ ka ta wà ki na ɲɛ ni ɲahazhɔ ni. A li jo: «Ee! Kagereŋɛ bɛ na ɲɛ ni ɲahazhɔ ni ya?» Ba lʼa yee jo wɛ, a Kagereŋɛ ki sira yìri na li kpɔn shan. Jɛri di ba bye a Kagereŋɛ ki Xɔbere ɲɛ, na li pye na li ganha bu ye shi jo wɛ.
Ba Xɔbere ya pa kanha ni wɛ, na shɛ Kaafa pye na pu shɛ sige ɲaari. Ba pʼa shɛ nɔ tahaŋa ki na wɛ, a Kagereŋɛ ki foro yere pu ɲahagbaa na, a Kaafa di jo: «Ee! Kagereŋɛ bɛ na ɲɛ ni ɲahazhɔ ni ya?» A Kagereŋɛ ki Kaafa ɲuŋɔ ja, a Xɔbere di Kaafa xaara kɔn na pa gan li shɔ mu.
Ba lʼa pa nɔ Nanɔɔrɔ na wɛ, a pii binnɛ kari sige ki ni. A pii ganha na ɲaari, na ba shɛ Kagereŋɛ ki ɲa, Nanɔɔrɔ ya yaaga jo wɛ. A Xɔbere di jo «Nanɔɔrɔ, mu ya yaaga ɲa-ɛ ya?» A Nanɔɔrɔ bɛ di jo: «Xɔbere, mu ya yaaga ɲa-ɛ ya?» A Xɔbere di guri jo: «Mu ya já jo: Kagereŋɛ bɛ na ɲɛ…» A Nanɔɔrɔ bɛ di jo: «Mu ya já jo: Kagereŋɛ bɛ na ɲɛ…» A Xɔbere funŋɔ di wɔ, a li jo: «Mu ya já jo: Kagereŋɛ bɛ na ɲɛ ni ɲahazhɔ ni-i ya?» Ba lʼa yee jo wɛ, a Kagereŋɛ ki li bɛ ɲuŋɔ ja. A Nanɔɔrɔ bɛ di Xɔbere xaara kɔn pa kanha ni, na pa gan li shɔ mu.
Ma ɲɛhɛ zhiige shiigegana bɛɛri na, wa wa ma ɲaha na. ◇

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Racontons les Contes!
en langue mamara
Juin 1999 Deuxième Edition - 1600 exemplaires
Édité et publié par:
Le Centre de Traduction Minianka Ž
B.P. 19 KOUTIALA, Rép. du MALI
Impression:

#

#