Wù Giraya Cee!
1
Racontons les Contes!
en langue mamara
Atélier Ɲɔnɔ !((%-!((^

Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Wù Giraya Cee!
1
Racontons les Contes!
en langue mamara
Wù wù fungɔnyɔ shɛ wùyɛ na kalaa Ɲɔnɔ ni 1995-1996

Piimu pʼa ye giraya ye ka ge, pee pu wa mɛ :
Singali Jara, Karaba Damɛlɛ,
Ɲaza Damɛlɛ, Jara Pɔli Damɛlɛ,
Tɛnzaŋa Kɔnɛ, Koninba Kulubali,
Yagɛrɛ Dawu, Ɲacɛmɛ Tarawele,
Numuza Kɔnɛ, Nɛgɛdugu Sanɔgɔ
DNAFLA wʼa koro kan Ž mu, na wʼa ye giraya ye kani wʼa yeege.

Ɲaha kʼa Totorogo pye Piige Shazhiga wɛ?
Totorogo ki bi bye sige yaŋmuyɔ fanha foo. Ki bi kolo. Zhiwyii li bi bye ki puga. Ki bi fòro zhiwyii li ni wɛ. Ki ɲii! Ki miijuu le! Pu bɛɛri bi fyagi ki ɲaha na. Sige yaŋmuyɔ bɛɛri yi bi ma ni yalige ni ki mu. Ki ba yu, yi bɛɛri ma ganha na jɛlɛ. Ki jomɔ pu ɲɛ na: «Nɛ ga foro yee feni caŋa caŋa, kaa na yee ta dɛ!» A fanha ki ba wɛri, na wɛri! na wɛri! fo na kasa ye.
Caŋa ka, a Xɔbe di ba jo: «Yi shi wù fɛɛri sha ke fanha ke na dɛ. Ɲiga na, wa shishiin ganha bu ba ni yalige ni wɛ.» Kee ɲimuguro ti na yalige ya pa wɛ. A Totorogo di bye ki ya ta li wɛ. A ki luu di yìri, na yìri! na yìri! A ki sige yaŋmuyɔ yiri pinnɛ na jomɔ pu wa kee mu. Ba sige yaŋmuyɔ yʼa pa wɛ, a ki jo: «Ɲaha na yee di ya ta pa ni nɛ yalige ki ni-i wɛ?» A Kalaga di jo: «Xɔbe wʼa jo na kulo ni mu ya kari, na wa ganha shɛ ni yalige ni wɛ.» A Totorogo luu di yìri, a ki gɔn foro Xɔbe feni. Ba sige yaŋmuyɔ yʼa ki ɲa wɛ, na jo: «Ee! Ee! fanhafɔɔ wu bɛɛri wu ɲɛ we ya? Wù wu kpɔn! Wù wu gbo! A Kalaga di kadaa já wu ni. A sige yaŋmuyɔ di jolo tɔ wu na. A pii wu kpɔn fo na wu pye wʼa paa na shɛ dugi sige ni. Piige kʼa pa wɔ ge, a wu daala pa jé wu kaban. Na co kee caŋa ki na, a Totorogo di ɲɛri pye piige shazhiga.
Nʼa ki ta xuu wekɛ ni ge, nʼa ki yaha wa. ◇
Ɲaha kʼa Sadoŋɔ kadugo yíri tɔɔyɔ gbere wɛ?
Cenabun wu bi da gan wèe kanha Sika Pelɛgɛ mu. A pii di niiyɛ kan, pii di xhuu kan, pii di shɔnyɔ kan. Caŋa ka, a Sika Pelɛgɛ di wu ŋmɔhɔɔ ni wu kacereye lɔ na shɛ gan tudunna wa mu na wu yi cee. Na wu cekaanra ti kaa jo wu ɲii na. Kee caŋa ki ɲimuguro na, a Sadoŋɔ bɛ di nɔ ni ki yagboyo ni, na pu yi cee. Ki ɲii ya taha Sika Pelɛgɛ woyo yi na ge, a ki yegeŋɛ pye na: «Jɔgɔ wo ŋmɔhɔɔ ni kacereye yi wa ye wɛ?» A tudunna wu ki pye: «Sika Pelɛgɛ shɔ pʼa gaan, kee woyo yi wa.» A Sadoŋɔ di jo: «Ma ganha bu ki yaŋmuyɔ yi kan ki mu wɛ, yi yaha wù bɛɛri di ba binnɛ pa yi lɔ.»
Kee caŋa ki ɲimuguro, a Sika Pelɛgɛ di guri pa ki yaŋmuyɔ yi feni. A tudunna wu Sadoŋɔ ɲɔjomɔ pu shɛ ki na. A Sika Pelɛgɛ di fya na foro, na ganha na ɲinɛ na ɲaari sige ki ni. Ba ki ni Xɔbe ya shɛ jiri wɛ, a wee di ki yege na ɲaha wo mii ki suu wɛ? A Sika Pelɛgɛ di ki funŋɔ kapiin jo wu mu. Wee xuu wu ni a Xɔbe di jo: «Dugi shɛɛri na kadugo ni wù shɛ tudunna wu kaban.»
A pii puyɛ lɔ na se tudugoo kaban. Pʼa shɛ nɔ kanha ki ɲɔ na ge, a Xɔbe di ganha na wu ɲuwyeye pari pari na zhaan, na yu: «Wèe kanha Sika Pelɛgɛ, mu tii ya tee sadoyo gbo toro, ma tolɛ ya sadoyo gbo toro, mu do? Mu wu wa da le kulo le sadoyo yi bɛɛri gbo ya? Ke ki wa tudugoo kaban ge, mʼa da zhɛ kee bɛ gbo ya? A Sika Pelɛgɛ di jo: «Bu! Bu! Bɛɛ! Nʼa da yi gbo, di yi kuun, di yi puri, wèe di yi xa!» Ba Sadoŋɔ ya yee logo wɛ, na yìri yere, na Sika Pelɛgɛ ta kʼa shɛɛri Xɔbe ɲuŋɔ ni. A ki fya, na sira kasɔrɔgɔ co. A Sika Pelɛgɛ di ki ŋmuu lɔ na Sadoŋɔ kadugo yíri tɔɔyɔ kɔn. Lee lʼa Sadoŋɔ kadugo yíri tɔɔyɔ gbere.
Nʼa ki ta xuu wekɛ ni ge, nʼa ki yaha wa. ◇
Xɔbe ni Sadoŋɔ
Caŋa ka Xɔbe ni Sadoŋɔ ya kari lɔhɔ takaŋa ni. A pii da fyaa shuun na kee caŋa. A Xɔbe di jo: «Naɲii, niɲaa wo fyaa shuun we ni ɲiga wo fyaa shishɛɛrɛ we, piikɛ mu di wa da lɔ wɛ? A Sadoŋɔ di jo: «Ɲiga wuu pee.» Kee caŋa ki ɲimuguro, a pii nɔhɔ shɛ, na da fyaa shishɛɛrɛ na. A Xɔbe di nɔhɔ Sadoŋɔ pye: «Niɲaa wo fyaa shishɛɛrɛ we ni ɲiga wo shuunlakɛ we, pii lɔ.» A Sadoŋɔ di sira na jo: «Ɲiga wuu pee!» Caŋa caŋa lee kanunɔ le, a Xɔbe puga shiin di ganha na bɛlɛ, Sadoŋɔ wuu di ɲɛ na shɔgɔ.
Caŋa ka bɛ, a pii ba nɔhɔ puyɛ ta fa ki ni. A pii da fyaa kɛ ni gbaara na kee caŋa. A Xɔbe di Sadoŋɔ pye sanha na: «Niɲaa wo kɛ ni gbaara we, ni ɲiga wo fyaa gbeɲɛgɛ we, pii lɔ.» A Sadoŋɔ di jo na kee ya niɲaa wuu pu lɔ. A Xɔbe di sin, na kadugo le, na shɛ sinnɛ koo li ni kanna wʼa xu. A Sadoŋɔ di ba nɔ na wu ɲa, na jo: «Fyaa kɛ ni gbaara ni xɔbexugo! Nʼa na fyaa lɔ.» Na kadugo le. A Xɔbe di nɔhɔ shɛ ki ɲaha kɔn na sinnɛ ki sige. A Sadoŋɔ di nɔ na yere, na jo: «Fyaa kɛ ni gbaara ni xɔbexuyo shuun! Xɔbexuyo shuun wʼa pɔrɔ.» A Sadoŋɔ di fyaa pu shan xɔbexugo ki tàan, na guri kari nizhiige ki feni. A Xɔbe di yìri, na wu fyaa lɔ na kari puga. Lee lʼa Sadoŋɔ ni Xɔbe naɲɛɛgɛ ki kyɛɛgi.
Nʼa ki lɔ xuu wekɛ ni ge, nʼa ki yaha wa. ◇
Sige Yaŋmuyɔ Keetugunɔ
Sige yaŋmuyɔ yʼa yiyɛ pinnɛ na yi keeŋɛ tugi. A Xɔbe di jo: «Nɛ da keeŋɛ tugi wɛ, ga nɛ kunni di na keeŋɛ lɔhɔ gba.» A yi jo: «Fo wèe bu lee ɲa.» Ba keeŋɛ kʼa tugi wɛ, a Xɔbe di bye, caŋa caŋa wʼa shɛ gba, na wuu, na fiiri le keeŋɛ ki ni.
A sige yaŋmuyɔ di jo na fo na fɛɛri sha Xɔbe wo te shiige baara te na. A yi wakaraa Sadoŋɔ yaha keeŋɛ ki ɲɔ na. A Xɔbe di ba nɔ na jo: «Sadoŋɔ, ɲaha mu di bi naha wɛ? Xuu wu bɛɛri wu ɲɛ nùxuyo! Ka talɔgɔ ni nɛ wa gaaŋi mɛ di zhɛ yaha na kaban.» A Sadoŋɔ di gbee, na gari nùxuyo yi tashaga ni. A Xɔbe di gba, na wuu, na fiiri, na gari wu kaban. Sadoŋɔ ya já Xɔbe co wɛ. A yi jo: «Kotunnɔ, mu wu Xɔbe kemɛ co kan wù mu.» A Xɔbe di ba Kotunnɔ ta wɛɛgɛ ni na jo: «Kotunnɔ, xuugo ɲɛ mu puga shiin na-ɛ gɛ? Mu wa biriye ye ɲaa yʼa ɲaaŋa mɛ-ɛ gɛ? A Kotunnɔ di gɔn to, na baa tii biridaha ki na. A Xɔbe di wuyɛ yàa, na gari.
A sige yaŋmuyɔ di ba Kuro Sipya yereŋɛ keeŋɛ ki ɲɔ na. A Xɔbe di ba sanha, na ba jo: «Kuro Sipya, na kan di gba!» Kuro Sipya ya jo wɛ. «Ma bye ma di ya na kan nʼa gba wɛ, nʼa da na kanige kadaa le taga ma kpɔn zhan!» Kuro Sipya ya jo wɛ. A wu wu kanige kadaa pye ta! A lee di nɔrɔ gbangban. A wu wu kamɛnɛ kadaa li taga wu kpɔn, a lee bɛ di nɔrɔ. A wu kanige tɔɔgɔ ni wu kamɛnɛ tɔɔgɔ, a yee bɛɛri di nɔrɔ gbara wu na. A Kuro Sipya di gaala na: «Yʼa ma yoo! yʼa ma! Xɔbe wʼa co!»
A sige yaŋmuyɔ bɛɛri di ba na jo: «Wù wu kpɔn! wù wu gbo! wù wu wa mɛŋɛ ni!» A Xɔbe di jo: «Yi na kpɔn, yi na gbo, lee na daan na ni na toro yi na wá mɛŋɛ ni. Wèe ya mɛŋɛ fun.» A yi jo: «Li bu da lere, wù wu wá mɛŋɛ ni.» A yi Xɔbe wá mɛŋɛ ni, a Xɔbe di yìri na sirani: «Buguli! buguli! Nɛ to ya nɛ se mɛŋɛ ni, nɛ nu ya nɛ se mɛŋɛ ni!» ◇
Kulo la wo Nahanahaŋa
Nahanahaŋa ka ki bye kulo la ni, ki ya kasaana ni kapii cɛ na shɔɔnri kiyɛ ni wɛ. Ki bu shɛ xuu bɛɛri ni, sipii na wá na zhɛhɛni ki na. Kalenɛ bu nɔ, wa da yaaga jo ki mu wɛ. Gbo bu xhu wa da ɲɔ shan ki ni wɛ. A nahanahaŋa ki jɔnri, ki ya cɛ lekɛ ki da bye wɛ.
Caŋa ka, a ki ba yìri shɛ wèe kanha celɛkuunɔ mu, na shɛ jo: «Na nu, nʼa pa ma mu, mʼa ba shizhiinmɛ kan na mu.» A celɛrɛ di jo: «Na ja, lee ɲɛ kapii wɛ. Ma bu shɛ kanha ni, mʼa shɛ cabyaa taanri pye ma ganha bu li wɛ. Ma ba ma, mʼa shɛ wɔlɔɔ kulo ni, mʼa shɛ wɔ sha wemu wʼa tɔnnɔ pu bɛɛri na ge. Ba cabyaa taanri wʼa pa fa wɛ, a xuugo di wɛri ki na, ki ya já bɛ wɛ. A ki li fo na din.
A wu wu kushɛ-yeeye lɔ, na dii wɔlɔɔ kulo na, na shɛ saha ni wɔfyɛn-tuunnɔ ni li na laashoo gbuu. A wu wɔfyɛn pye: «Nɛ pa di ba wɔlɔɔ pu bɛɛri nidɔɔngɔ sha yi kulo li ni.» A wɔfyɛn wu jo: «Na naɲìi, wɔ wa le kulo le ni wekɛ wʼa tɔnnɔ nɛ na wɛ.» A nahanahaŋa ki jo: «Nɛ da lee cɛ ni wèe ya shɛ sige ni wɛ dɛ!» A pii puyɛ lɔ na kari sige funŋɔ ni. Ba pʼa shɛ nɔ sige ki ni wɛ, a nahanahaŋa di pubiintuunnɔ kɔn, lemu lʼa bɛ ni wɔfyɛn ɲubile ni ge, na jo: «Wɔfyɛn, pa mʼa ba mayɛ taanna ni le pubiin le ni, ma bu da mʼa tɔnnɔ le pubiin le na.» A wɔ wu ba, na ba sinnɛ pubiin li tàan, na wuyɛ sanhana. A nahanahaŋa ki mɛɛrɛ wolo ki gaavaha ni, na wɔ wu migile pubiin li na, na wu tugo shɛ celɛkuunɔ mu.
Ba pʼa shɛ nɔ wɛ, a celɛkuunɔ di jo: «Mu ɲɛ nahanaha-i dɛ! Nɛ da shizhiinmɛ kan mu mu wɛ. Sipyaa sipya wʼa já cabyaa taanri pye wu ya li wɛ, na nɔhɔ já wo co pɔ pubiin na wu ya wu nɔ wɛ ge, wee ɲɛ nahanaha wɛ.» ◇
Ɲaha na Namaa di Sinnɛɛ na Cèe ɲɔ Tɔni wɛ?
Cee wa mɛgɛ ki bye na Beekuun, a pii shɛ wu kan gbaga ni. A wu bye piige bɛɛri, wʼa dugi sinnɛ lɔhɔleŋɛ ni. A pii jo na ganha ni wu ni.
Caŋa ka, a celɛrɛ di ba shɛ wu poo wu mu na jo: «Na ja, mu da bi da já sira kan nɛ mu nɛ gba dɛ, nɛ bi da mu tɛgɛ ma shɔ wu na.» A ná wu jo: «Nɛ na lee kataan li ta mii di li she wɛ?» Na sira wu kan wu mu wʼa gba. Ba piige kʼa pa wɔ wɛ, a celɛrɛ di faviire le, na yatinŋɛ lɔ, na gari faya ni. Yatinŋɛ ki mii li ma kanha ki mu na:
«Pedeŋi Beekuun,
wʼa ɲaari yoo shizhan.
Pedeŋi Beekuun,
pedeŋi, pedeŋi Beekuun,
wʼa ɲaari yoo shizhan.»
A Beekuun di yìri na wu ɲuwyegee shan ni yatinŋɛ ki mii li ni. Yi ya bɛ wɛ, a wu sii paa jé pyɛyɛ yi ni, na shɛ nɔ tofɔɔ wu kuɲuu li ɲɔ na na jo:
«Na to, na to, gbura ki mugi yoo di jé, yaaga ka mii lʼa fòro faya koo ni na:
Pedeŋi Beekuun,
pedeŋi, pedeŋi Beekuun,
wʼa ɲaari yoo shizhan.»
A tofɔɔ wu jo: «Laha na ɲuŋɔ ni.» A wu yiri pye puga shiin pu bɛɛri ɲɔ na mu. A pu bɛɛri di jo na wu laha pu ɲuŋɔ ni fo na shɛ nɔ wu poo wu na. Ná wʼa jo wu laha wee ɲuŋɔ ni ge, a wu gbura ki kyɛɛgi, na jé sinnɛ wu poo we ni kasɔrɔgɔ ki te ni. Na co kee caŋa ki na, namaa pʼa sinnɛɛ na cèe ɲɔ toni. ◇
Puun ni Kotugoo goo
Puun ni Kotugoo pʼa goo leŋɛ. Goo wu bu nɔ Kotugoo na, Puun na sɔɔ shɛ, na shɛ faa wu pye fo na shɛ caŋa ki xɔ ni see ni. A goo wu ba nɔ puun na. A pii kayii li shiin pu yɛri faa wu na. A pii Xhupelɛgɛ pye pu yatingbɔn. Ba pʼa pa dugi faa wu na wɛ, a Kotugoo di ba na ɲɛhɛ: Koopelɛyɛ ɲɛ, Kooshaa ɲɛ, Koobiire ɲɛ. Goo we di ɲɛ, yi ba faa wu pi, wa da shinma kaŋa kɔn wɛ. Puun pu kɛrɛyɛ yi bɛɛri di ɲɛ shootahaya. Ba faa wʼa pa wɛri wɛ, a Kotugoo di ganha, fo na shɛ pu pye pu na ɲaani. A pii wá na shòo ki gbɛri na zhaan, kɔnhɔ Puun di pu yaha pʼa gaaŋi pu kaban. A Xhupelɛgɛ di ki yatinŋɛ mii ɲɛri, na ki yogo le na:
«Yʼa ɲaŋmeŋɛ ke tɛɛŋɛ,
ɲaŋmeŋɛ ke.
Yʼa ɲaŋmeŋɛ ke tɛɛŋɛ,
ɲaŋmeŋɛ ke.»
Ba Kotugoo pʼa pa sɔnmi yatinŋɛ ki mii li na wɛ, a pu bɛɛri di ganha na gaaŋi ɲà ki ni nigin nigin. Wa bɛɛri ba da jé ɲà ki ni, wʼa kadugo yíri le, na sira gbee ɲà ki ni. Lee lʼa Kotugoo pye niɲaa we bɛ ni, li bu wɛri, wu ba da jé ɲà ni, wʼa kadugo yíri le. ◇

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Racontons les Contes!
en langue mamaraa
Juin 1999 Deuxième Edition - 1600 exemplaires
Édité et publié par:
Le Centre de Traduction Minianka Ž
B.P. 19 KOUTIALA, Rép. du MALI
Impression:

#

#